English versionEkspozycja czasowa pod tytułem „Ramię krzep – Ojczyźnie służ”. 135. rocznica powstania Sokolstwa Polskiego w Ameryce prezentuje dzieje tej organizacji oraz ukazuje przyczyny jej wybitnych osiągnieć patriotycznych czy sportowych. Wystawa jest oparta w głównej mierze na eksponatach wybranych spośród materiałów przekazanych do zasobu Archiwum IPN przez Sokolstwo Polskie w Ameryce w 2019 r. Było to ważne wydarzenie w ramach projektu IPN „Archiwum Pełne Pamięci”.
Ekspozycja obejmuje niemal czterysta unikalnych eksponatów takich jak: List Heleny Paderewskiej, przewodniczącej Polskiego Białego Krzyża (PBK) do Agnieszki Wisły, odznaki z wiązane z Sokolstwem, liczne zdjęcia czy „Memoriał do cywilizowanych narodów świata w sprawie Polski” przekazany przez Związek Sokołów Polskich na początku 1915 r. prezydentowi Stanów Zjednoczonych oraz wszystkim ambasadorom rezydującym w Waszyngtonie.
Tematyka wystawy została ujęta w sposób przekrojowy, obejmując okres od schyłku XIX w. do pierwszych lat XXI w., z wyraźnym zaakcentowaniem wkładu Sokolstwa w odzyskanie przez Polskę niepodległości w 1918 r. Ukazuje również w przystępny sposób założenia ideowe organizacji, łączące sprawność fizyczną z rozwojem moralnym i kształtowaniem świadomości narodowej wśród Polonii amerykańskiej, wyrażających się w haśle „Ramię krzep - Ojczyźnie służ”. Wystawa przybliża także sylwetki najważniejszych postaci ze 135-letniej historii Sokolstwa Polskiego w Ameryce.
Ekspozycję eksponatów w gablotach uzupełniają interaktywne pulpity i projekcje multimedialne, a wśród nich fabularyzowany dokument zrealizowany z okazji 15-lecia rekrutacji do Armii Polskiej we Francji przeprowadzonej na terenie USA w epoce I wojny światowej. Wystawę główną uzupełniają plansze do oddzielnej prezentacji zewnętrznej. W dniach 10-30 września br. wystawa jest eksponowana przy Kościele Akademickim św. Anny w Warszawie.
Partnerem wystawy jest Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie. Patronat honorowy nad ekspozycją objął Prezydent Rzeczypospolitej Polskiej Andrzej Duda.
Wystawa poświęcona historii Sokolstwa Polskiego w Ameryce zostanie zaprezentowana w miejscu nieprzypadkowym, któremu patronuje Kazimierz Pułaski, bohater dwóch narodów: amerykańskiego i polskiego. W jego osobie niczym w soczewce skupiają się ideały, które również przyświecały sokolemu ruchowi za oceanem u zarania ich działalności, czyli walki narodowowyzwoleńczej, która w połączeniu z rozwojem duchowym i fizycznym stanowi istotę działania całej organizacji. To wszystko można streścić w dewizie zaczerpniętej jeszcze z początków działalności galicyjskiego sokolstwa, a patronującej prezentowanej ekspozycji: „Ramię krzep – Ojczyźnie służ”.
***
W latach 1918-1920 z Sokolstwa Polskiego w Ameryce przybyło do armii gen. Hallera tworzonej we Francji, a następnie do Polski około 25 tys. druhen i druhów, by wykuwać i bronić jej niepodległości. Wśród wychowanków Sokolstwa Polskiego w Ameryce znalazło się także wielu sportowców o światowej sławie, jak dwukrotny mistrz świata w pięściarstwie wagi średniej Stanisław Kiecal, nazywany „The Michigan Assassin” czy Stanisława Walasiewicz, lekkoatletka i czternastokrotna mistrzyni świata. Sokolstwo Polskie w Ameryce było powiązane z działającym na ziemiach polskich od 1867 r. Towarzystwem Gimnastycznym „Sokół”.
Link do spotu o wystawie 3.15 min.
Do najcenniejszy eksponatów, które zaprezentujemy na wystawie w Warce należą:
– „Memoriał do cywilizowanych narodów świata w sprawie Polski” przygotowany przez Związek Sokołów Polskich pod koniec 1914 r. Dokument skierowany do prezydenta Stanów Zjednoczonych Woodrowa Wilsona oraz wszystkich ambasadorów rezydujących w Waszyngtonie podnosił prawo Polski do pełnej niepodległości. Memoriał wręczony przez delegację Sokolstwa Wilsonowi w lutym 1915 r. zostało dobrze przyjęty i spotkał się z obietnicą pomocy w tej kwestii. Jak wiadomo, w orędziu prezydenta USA do Kongresu z 8 stycznia 1918 r. znalazł się punk domagający się powstania niepodległej Polski po zakończeniu I wojny światowej, i gwarancji międzynarodowych dla rzeczpospolitej. Zagraniczne opinie w sprawie przywrócenia Polsce pełnej suwerenności, które uzupełniły polski wysiłek wojskowy, przyniosły oczekiwany skutek w listopadzie 1918 r.
– Krzyż Żołnierzy Polskich z Ameryki ustanowiony w 1920 r., jako okolicznościowe odznaczenie wojskowe. Naczelnik Państwa i Wódz Naczelny Józef Piłsudski zatwierdził tę pamiątkową odznakę dla tysięcy członków wychodźstwa mieszkających na stałe w Stanach Zjednoczonych i Kanadzie, którzy podczas I wojny światowej wstąpili ochotniczo do polskich formacji wojskowych i brali udział w walkach o wyzwolenie państwa polskiego oraz o utrzymanie jego niepodległości w latach 1918–1920. Wizerunek tego odznaczenia jest do dzisiaj wykorzystywany w działalności polonijnych środowisk kombatanckich w Stanach Zjednoczonych, zwłaszcza Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej w Ameryce.
– Orzeł ochotników z USA i Kanady do Armii Polskiej we Francji to odznaka wydawana podczas I wojny światowej ochotnikom z Ameryki do Armii Polskiej we Francji. Rekruci umieszczali ją na swoich mundurowych czapkach w obozach szkoleniowych na terenie Kanady i USA. Ten właśnie orzeł stała się ważnym symbolem dla polskich żołnierzy, gotowych do walki w Europie – nawet pomimo czasowych zakazów jego noszenia ze strony francuskich przełożonych, jako emblematu „nieregulaminowego”. Od 1920 r. orły powracały za ocean razem z wieloma żołnierzami, gdzie były z dumą noszone jako znak tych wszystkich, którzy dobrowolnie włączyli się w walkę o polską niepodległość.
– Mundur Polskiego Białego Krzyża należący do Agnieszki Wisły to uniform zasłużonej organizacji założonej w 1918 r. w Stanach Zjednoczonych z inicjatywy małżonki Ignacego Jana Paderewskiego – Heleny z myślą o polskich żołnierzach walczących na frontach I wojny światowej oraz o cywilnych ofiarach tego konfliktu. Mundur ten nosiła Agnieszka Wisła, jedna z barwniejszych postaci polskiej emigracji za oceanem. Była zaangażowana w akcję rekrutacyjną do Armii Polskiej tworzonej we Francji. W latach 1918–1921 pełniła obowiązki sanitariuszki we Francji i Polsce, niosąc pomoc rannym polskim żołnierzom oraz organizując proces ich rekonwalescencji. Po powrocie do USA aktywnie włączyła się w działania Stowarzyszenia Weteranów Armii Polskiej w Ameryce (SWAP). Przez dziesiątki lat aktywizowała Polki do wspierania kombatantów oraz ich bliskich.
– List Heleny Paderewskiej, przewodniczącej Polskiego Białego Krzyża (PBK) do Agnieszki Wisły, jednej ze swoich podopiecznych. Został napisany w październiku 1920 r. z paryskiego Hotelu Ritz już po zawieszeniu działań zbrojnych w wojnie polsko-bolszewickiej. W trakcie wojny w ramach PBK Agnieszka Wisła zajmowała się zaopatrywaniem frontowych placówek sanitarnych w niezbędne materiały medyczne oraz rozdzielaniem nadesłanych darów. W bezpośrednio zagrożonej przez wroga Warszawie opatrywała rannych. Po powrocie z rejonu walk prowadziła wśród polskich żołnierzy działalność kulturalno-oświatową.
– Listy Ignacego Jana Paderewskiego do Teofila A. Starzyńskiego. Ignacy Paderewski był wyjątkową postacią dla amerykańskiej Polonii, a zwłaszcza dla Sokolstwa Polskiego. Ta organizacja przez kilkadziesiąt lat traktowała wirtuoza i polskiego męża stanu jako swojego patrona, popierając go we wszelkich pomocowych działaniach społecznych i politycznych. Efektem tych relacji jest korespondencja, jaką na przestrzeni lat prowadzili ze sobą Paderewski i prezes amerykańskiego Sokolstwa Starzyński.
– Fotografie panoramiczne zdecydowanie wyróżniają się na ekspozycji nie tylko ze względu na wielkość, ale i na jakość wykonania, dokumentują najważniejsze wydarzenia w historii poszczególnych gniazd i okręgów, takie jak zloty, zjazdy, uroczystości patriotyczne czy kursy militarne i szkolenia w Cambridge Springs i obozie Niagara-on-the-Lake. Długość najdłuższych prezentowanych na wystawie panoram dochodzi do około 150 cm. Choć najstarsze z nich pochodzą z drugiej dekady XX wieku, jakość obrazu pozwala dostrzec najmniejsze detale uwiecznionych postaci, co nie tylko jak na owe czasy, lecz także nawet obecnie może robić wrażenie na widzach.
– Mother Glory (Dla Ojczyzny Chwały) fabularyzowany dokument w reżyserii Franciszka Kłosowicza, sekretarza generalnego „Sokoła” w latach 1925–1940, nagrany na taśmie 35 mm. Film został zrealizowany z okazji 15-lecia rekrutacji do Armii Polskiej we Francji przeprowadzonej na terenie USA. Jest to unikatowy dokument przedstawiający polskich ochotników zgrupowanych w obozie Tadeusza Kościuszki w Niagara-on-the-Lake w Kanadzie. Materiał podzielono na dwie części: oprócz oryginalnych ujęć z obozu rekrutacyjno-szkoleniowego, można również zobaczyć inscenizację odegraną przez artystów teatru polonijnego w Chicago.
Więcej o przekazaniu archiwaliów przez Sokolstwo Polskie w Ameryce do Archiwum IPN.
Artykuł na portalu przystanekhistoria.pl: Sokoli Klub Szybowcowy – „W zdrowym ciele, zdrowy duch”
Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół” jako jeden z prekursorów harcerstwa
Wystawa „Ramię krzep – Ojczyźnie służ”. 135. rocznica powstania Sokolstwa Polskiego w Ameryce / “Strengthen Your Arm – Serve Your Homeland”. 135th Anniversary of the Polish Falcons in America
Wernisaż: godz. 13.00, 16 września 2022 r.
Finisaż 31 marca 2023 r.
Kurator: Archiwum Instytutu Pamięci Narodowej w Warszawie.
Organizatorzy: Instytut Pamięci Narodowej oraz Polish Falcons of America.
Partnerzy: Muzeum im. Kazimierza Pułaskiego w Warce oraz Muzeum Sportu i Turystyki w Warszawie.
Patronat honorowy Prezydenta Rzeczypospolitej Polskiej Andrzeja Dudy w Stulecie Odzyskania Niepodległości.
Kreacja wystawy: 7muz.pl.