Instytut Pamięci Narodowej w Lublinie

Uroczystości rozpoczęto 7 października w Zbereżu od złożenia wiązanek przy pomniku w miejscu śmierci ppor. „Żelaznego”. Ustawiono również pamiątkową kapliczkę przydrożną na terenie byłego gospodarstwa rodziny Kaszczuków, gdzie na ostatnim postoju przebywała grupa „Żelaznego”.

 Kolejny dzień obchodów, 8 października, rozpoczęto Mszą Św. w kościele św. Ludwika we Włodawie, po której uczestnicy złożyli wieńce pod pomnikiem w hołdzie poległym i pomordowanym żołnierzom i współpracownikom oddziału partyzanckiego Oddziału Obwodu WiN Włodawa oraz na Cmentarzu Wojennym przy grobie ppor. Leona Taraszkiewicza „Jastrzębia” i symbolicznej mogile ppor. Edwarda Taraszkiewicza „Żelaznego”.

 Następnym punktem programu był Piknik Służb Mundurowych na Rynku we Włodawie, skąd goście udali się do kina WDK, gdzie odbył się koncert patriotyczny Norberta „Smoły” Smolińskiego. Po występie Paweł Skrok z Oddziałowego Biura Upamiętniania Walk i Męczeństwa IPN w Lublinie oraz Grzegorz Makus z Oddziałowego Biura Edukacji Narodowej IPN w Lublinie przeprowadzili prelekcje na temat losów żołnierzy antykomunistycznego podziemia na Lubelszczyźnie.

 Uroczystości zostały przygotowane przez Stowarzyszenie Lubelska Grupa Historyczna im. Żołnierzy Wyklętych Lubelszczyzny.

***

Ostatnia walka ppor. Edwarda Taraszkiewicza „Żelaznego”

71 lat temu, 6 października 1951 r., we wczesnych godzinach rannych Grupa Operacyjna „W”, złożona z dwóch batalionów 1 i 3 Brygady KBW, wzmocniona funkcjonariuszami WUBP z Lublina i PUBP we Włodawie (ok. 600 ludzi), okrążyła zabudowania Teodora i Natalii Kaszczuków na kolonii Zbereże-Popówka (pow. Włodawa), gdzie kwaterował ostatni dowódca oddziału partyzanckiego byłego Obwodu WiN Włodawa ppor. Edward Taraszkiewicz „Żelazny” i jego trzej żołnierze: Józef Domański „Łukasz”, Stanisław Marciniak „Niewinny” i Stanisław Torbicz „Kazik”.
W trakcie zamykania linii okrążenia „Żelazny” i jego ludzie podjęli próbę przebicia się przez kordon obławy. Ostrzeliwując się, partyzanci przerwali pierwszą linię okrążenia i podstępem przejęli samochód KBW. „Żelazny” nakazał szoferowi jazdę poza zasięg obławy, jednak ten ruszył w stronę wsi Zbereże, gdzie stacjonował pododdział 1. Brygady KBW. Gdy znaleźli się w pobliżu żołnierzy, szofer gwałtownie zatrzymał pojazd i wyskakując krzyknął: „ognia, w samochodzie banda!”.
Wobec miażdżącej przewagi wroga partyzanci byli bez szans. Wyskakiwali w biegu, strzelali i ginęli w biegu… W trakcie krótkiej wymiany ognia polegli Edward Taraszkiewicz „Żelazny” i Stanisław Torbicz „Kazik”. Niedługo później ujęto Stanisława Marciniaka „Niewinnego” i ciężko rannego Józefa Domańskiego „Łukasza”. W wyniku ostrzału zabudowań zginęli gospodarze – Teodor i Natalia Kaszczukowie. Po stronie komunistów podczas starcia zginęło lub odniosło śmiertelne rany pięciu żołnierzy KBW i jeden oficer UBP.
Na podstawie zeznań zatrzymanych aresztowano kilkudziesięciu współpracowników grupy Taraszkiewicza, w tym Romana Dobrowolskiego „Ostrożnego”, którego w pokazowym procesie, na sesji wyjazdowej w Urszulinie, skazano na krę śmierci i 3 grudnia 1951 r. stracono w więzieniu na Zamku w Lublinie. „Łukasz” i „Niewinny”, po przeszło rocznym śledztwie, na mocy komunistycznego wyroku zostali zamordowani strzałem w tył głowy 12 stycznia 1953 r. w więzieniu na lubelskim Zamku.
4 października 2018 r., w Pałacu Prezydenckim ogłoszono kolejne 21 nazwisk odnalezionych i zidentyfikowanych ofiar reżimu komunistycznego oraz niemieckiego. Wśród nich znaleźli się również ostatni podkomendni ppor. „Żelaznego”: Józef Domański „Łukasz” oraz Stanisław Marciniak „Niewinny”. Ich szczątki odkryto w listopadzie 2017 r. podczas prac ekshumacyjnych prowadzonych przez pracowników IPN na Cmentarzu Rzymskokatolickim przy ul. Unickiej w Lublinie.
Do dziś miejsca pochówku „Żelaznego” i zdecydowanej większości jego podkomendnych pozostają nieznane.

► Broszura, Grzegorz Makus - "Edward Taraszkiewicz »Grot«, »Żelazny« 1921-1951"

► Książka, Edmund Edward Taraszkiewicz „Żelazny” -"Trzy pamiętniki"